Kalp ve damar cerrahisinde inisiyatif, yalnızca bir işi emirsiz yapmak değildir. İnisiyatif; doğru zamanda, doğru ölçüde, doğru amaçla sorumluluk almaktır. Bu meslekte inisiyatif, cesaretin akılla birleşmiş hâlidir. Bilgiden mahrum bir atılganlık ne kadar tehlikeliyse, karar vermekten korkan bir bilgi birikimi de o kadar faydasızdır. Cerrahın değeri, yalnızca ne bildiğiyle değil; bildiğini ne zaman ve nasıl kullandığıyla anlaşılır.
Asistanlık yıllarında çoğu genç hekim, mesleğin ağırlığını ilk kez ameliyathanede gerçek manasıyla hisseder. Kitapta satır olarak okunan bir kanama, masada bir anda bütün dikkati, bütün muhakemeyi ve bütün iradeyi üzerine çeken canlı bir vakıaya dönüşür. O anda insan, yalnız tekniğini değil, şahsiyetini de ortaya koyar. Eli titremeyen herkes soğukkanlı değildir; sesi çıkmayan herkes vakur değildir; bekleyen herkes sabırlı değildir. Bazen görünen sükûnet, kararsızlığın; görünen acelecilik ise hazırlıksızlığın işaretidir. İşte bu sebeple cerrahide inisiyatif, yalnız davranışta değil, muhakemede başlar.
Bir kalp ve damar cerrahı için inisiyatifin ilk şartı, vaziyeti bütün unsurlarıyla görebilmektir. Hastanın yalnız bugünkü tablosunu değil, biraz sonra karşılaşabileceği ihtimalleri de düşünmek gerekir. Preoperatif tomografiyi okurken yalnız mevcut patolojiyi değil, ameliyat sırasında karşınıza çıkacak güçlüğü de görmelisiniz. Ekokardiyografide yalnız lezyonu değil, ameliyatın karakterini tayin edecek ayrıntıları da seçmelisiniz. Dar bir anulüs, zayıf bir aort duvarı, ağır kalsifikasyon, kötü ventrikül fonksiyonu, redo cerrahiler, frajil doku, beklenmeyen anatomik varyasyonlar… Bunların her biri, daha bıçak cilde değmeden önce cerrahın zihninde yerini almalıdır. Zihnen hazırlanmamış bir cerrahın ameliyatta gösterdiği sözde inisiyatif, çoğu zaman gecikmiş reaksiyondan ibarettir.
İnisiyatif, sürprizi ortadan kaldırmaz; fakat sürpriz karşısında dağılmayı önler. Kalp ve damar cerrahisinde hiçbir ameliyat, cilt insizyonunda planlandığı gibi bitmeyebilir. Bazen hedef damar beklediğiniz nitelikte değildir, bazen kapak dokusu öngördüğünüzden daha bozuktur, bazen diseksiyon sizi daha başta başka bir mücadeleye çağırır. Böyle anlarda inisiyatif sahibi cerrah, meseleyi kişisel bir telaş hâline getirmez; problemi tanımlar, öncelikleri sıralar, ekibi toplar ve çözümü uygular. O, ne panikleyen adamdır ne de her şeyi tek başına çözmeye kalkışan kibir sahibidir. Gerçek inisiyatif, gerektiğinde yardım istemeyi de bilir. Çünkü kendi sınırını bilmek, hekimlikte zayıflık değil, olgunluktur.
Asistan için inisiyatif, haddini aşmak değildir; vazifesini en ileri ciddiyetle kavramaktır. Bir asistan, “Bana söylenmedi” cümlesine sığınamaz. Hastanın laboratuvarını, görüntülemesini, kan ürünlerini, damar yolunu, postoperatif ihtimalleri, entübasyon güçlüğünü, greft seçeneklerini, yedek planları önceden düşünmek zorundadır. Çünkü cerrahide birçok felaket, büyük hatalardan değil, küçük ihmallerden doğar. Bir klempin eksikliği, bir kan ürününün hazır olmaması, bir görüntünün yeterince incelenmemesi, bir ilaç dozunun teyit edilmemesi; bazen en parlak ameliyat tekniğini bile gölgede bırakır. İnisiyatif burada, iş büyümeden onu sezmek ve tedbir almaktır.
Yeni uzman için ise inisiyatif daha ağır bir manaya sahiptir. Artık başkasının kararını yalnız uygulayan değil, kararın sahibi olan odur. Bu safhada inisiyatif, teknik cesaretten önce ahlaki cesaret ister. Her ameliyat yapılabildiği için yapılmaz. Her mümkün olan müdahale, hasta için doğru müdahale değildir. Bir hastayı ameliyata almak kadar, gerektiğinde ameliyat etmemek de cerrahi kararın parçasıdır. Cerrah, kendi maharetini ispat etmek için değil, hastaya en doğru yolu sağlamak için karar verir. İnisiyatifin en yüksek derecesi, insanın kendi hevesini değil, hastanın menfaatini öne koyabilmesidir.
Unutulmamalıdır ki, cerrahide inisiyatif ile pervasızlık arasında ince fakat hayati bir çizgi vardır. Bu çizgiyi ayıran şey tecrübe kadar terbiyedir. Terbiye burada yalnız nezaket manasında değil; düşüncenin, elin ve dilin disipline edilmesi manasındadır. Ameliyat sırasında gerginlik anında ekibini kıran, yoğun bakımda hemşireyi küçümseyen, anestezi ekibinin uyarısını önemsemeyen, asistanın tereddüdünü dinlemeyen bir cerrahın gösterdiği sertlik, inisiyatif değildir. Olsa olsa zayıf idarenin yüksek sesle örtülmesidir. Oysa gerçek cerrah, çevresindeki insanların dikkatini ve sadakatini korkuyla değil, güvenle toplar. Çünkü bilir ki kalp ve damar cerrahisi, tek kişinin hüneriyle değil; ortak dikkat, ortak disiplin ve ortak sorumlulukla icra edilir.
İnisiyatifin en çok sınandığı yerlerden biri de komplikasyon anıdır. İşler yolundayken sakin görünmek kolaydır. Fakat greft akımı yetersiz kaldığında, beklenmeyen bir kanama başladığında, ventrikül toparlamadığında, kapak beklenen hemodinamiği vermediğinde yahut yoğun bakımda hasta ani olarak bozulduğunda; işte o zaman karakter konuşur. Böyle anlarda önce gerçeği inkâr etmeyen, sonra suçu dağıtmayan, ardından meseleyi sistemli biçimde ele alan kişi inisiyatif sahibidir. O, komplikasyonu gizleyerek değil, erken fark ederek yönetir. Çünkü cerrahide bazı hatalar ölümcül değildir; ama geç fark edilen hemen her hata ölümcül olabilir.
Bununla birlikte inisiyatif yalnız büyük anların meziyeti değildir. Her günkü küçük alışkanlıkların toplamıdır. Vizitte hastanın yüzüne dikkatle bakmak, dren rengindeki değişikliği zamanında görmek, periferik perfüzyonu elinle kontrol etmek, monitördeki rakamın ardındaki fizyolojiyi düşünmek, “normal” denilen bulgular içinden anormalliği seçebilmek… Bunların hepsi sessiz inisiyatif örnekleridir. Meslekte yükselenler çoğu zaman bir büyük kahramanlık gösterdikleri için değil, bin küçük vazifeyi kusursuza yakın ciddiyetle yerine getirdikleri için yükselirler.
Şurası bilhassa bilinmelidir: İnisiyatif, bilgiye dayanmazsa tehlikeli; karaktere dayanmazsa geçici; çalışmaya dayanmazsa sahte olur. Cerrahın ameliyathanede süratle verdiği kararın arkasında çoğu zaman yıllarca birikmiş okuma, gözlem, tekrar, hata muhasebesi ve zihinsel hazırlık vardır. Dışarıdan ani görünen karar, içeride uzun bir terbiyenin mahsulüdür. Bu nedenle genç cerrah, inisiyatifi yalnız kriz anında kullanılacak bir meziyet gibi düşünmemelidir. O, her gün kendini hazırlayarak, her vaka sonrası kendini sorgulayarak, her yanlışından ders çıkararak bu kabiliyeti inşa eder.
Bir gün gelir, sizden daha genç biri size bakar ve sizin tavrınızdan meslek ahlakını öğrenir. O vakit yalnız ne yaptığınız değil, nasıl yaptığınız da öğretici olur. Panik karşısındaki yüzünüz, belirsizlik karşısındaki diliniz, başarısızlık karşısındaki dürüstlüğünüz, başarı karşısındaki tevazunuz; bunların hepsi, siz fark etmeden çevrenize geçer. Bu sebeple inisiyatif, sadece karar verme sanatı değil, örnek olma mecburiyetidir.
Kalp ve damar cerrahisinde inisiyatif sahibi olmak demek; bilgisini hazır, vicdanını uyanık, dikkatini diri, cesaretini ölçülü tutmak demektir. Gerektiğinde öne çıkmak, gerektiğinde durmak, gerektiğinde danışmak, gerektiğinde sorumluluğu üzerine almak demektir. Çünkü bu meslek, ne yalnız bıçak ustalığıyla ne de yalnız teorik bilgiyle yürür. Bu meslek, karar anında fikri ve iradesi dağılmayan insanların omzunda yükselir.
Genç hekim için asıl mesele, her durumda konuşan değil; gerektiğinde doğru sözü, doğru zamanda söyleyen kişi olmaktır. Her işe atılan değil; hangi işe ne ölçüde gireceğini bilen kişi olmaktır. Her zorluğu kaba cesaretle zorlayan değil; güçlüğü tanıyıp ona göre mevzi alan kişi olmaktır. İşte kalp ve damar cerrahisinde gerçek inisiyatif budur; akılla cesaretin, bilgiyle sorumluluğun, tevazuyla kararlılığın birleştiği yüksek hekimlik tavrıdır.
Bir yanıt yazın